علوم عقلى اشتغال پيدا كردند و البته قصد اوليهء آنان رد بر شبهات و شكوك مذهبى بوده است ، لكن همين امر يعنى وجود مسألهء دين موجب شد كه دقت و ريزه‌كاريهاى بسيارى مبذول گردد و در بسيارى از مسائل عقلى و حتى رياضيات و هيئت و نجوم پيشرفتهائى حاصل كنند و متفكران عميق و عاليقدرى در جهان اسلام بوجود آيند كه ميراث بزرگ و عظيمى به جهانيان عرضه نمايند و پايهء فلسفهء مستقلى را بريزند و بطور آگاه و يا ناخودآگاه و يا ضرورت و اجبار زمان فلسفه را برنگى ديگر درآورند و دسته‌اى بوجود آيند كه بناى كار خود را بر آميزش فلسفه و علوم نقلى قرار دهند . نمونهء اين كسان فرقهء اسماعيليه‌اند . فلسفه در خدمت آيات و اخبار بيان شد كه آنچه سبب توجه به علوم فلسفى گرديد فهم آيات و روايات نبوى است و بطور قطع گذشته از اخوان الصفا مهمترين فرقه‌اى كه علوم عقلى را در خدمت نقل قرار دادند فرقهء اسماعيليه بودند . زيرا ميدانيم كه مذهب اسماعيلى بر اساس تأويل و توجه به باطن آيات و اخبار است و براى تحقق بخشيدن به اين امر ناچار بودند توجه خاصى به مسائل فلسفى معطوف دارند ، اينان آيات قرآن و اخبار نبوى را با مبانى فلسفى توجيه ميكردند و بدين ترتيب پايهء فلسفه و يا كلام نوينى را بنا نهادند . علماء اين فرقه كلا در علوم عقلى متبحر بودند و با استفاده از روح آيات و اخبار ، فلسفهء خاصى كه ما آن را كلام ميناميم بوجود آوردند كه نمونهء آن ، كتابها و رسائل ناصر خسرو قباديان است . گفته شد كه بيش از همه ، اخوان الصفا به علوم عقلى توجه كردند اينان بطور قطع از معتزله و اسماعيليه و فرق ديگر پا را فراتر نهادند و سعى كردند كه اصول فلسفهء يونان را از متون آيات قرآن و اخبار و روايات اسلامى بيرون آورند به فلسفهء رنگ ، دينى بدهند و البته بعيد نيست كه اينان تا حد زيادى از فلسفهء ذوقى ايرانى و هندى بهرمند شده باشند . حكمتى كه اخوان الصفا بدنبال آن رفته‌اند پيش از آنكه فلسفهء يونانى باشد حكمت ايمانى است ، بخش الهيات حكمت ، بطور قطع مأخوذ از افكار و عقايد دينى است و اين قسمت از مذهب بوسيلهء راه يافتن افكار ارسطو دگرگون مىشود و اين همان نظرى است كه اغلب فلاسفهء اسلام نسبت به الهيات ارسطو دارند و بدين جهت نقوض و شكوك بسيارى بر بخش الهيات ارسطو وارد كرده‌اند . رسائل اخوان الصفا شامل كليهء مباحث حكمت است و شامل منطقيات ، طبيعيات ، رياضيات و بخش حكمت عملى و تهذيب اخلاق است و در تمام مباحث از آيات قرآنى استفاده شده است . اينان علاوه بر اينكه به تمام كتب دينى آسمانى متوسل شده‌اند مانند تورات و انجيل . و آثار علماى مختلف از كلمات بزرگان يونان يعنى حكماى قبل از سقراط و افلاطون نيز بهره‌مند شده‌اند . اينان